F

Nu veel bacteriën resistent zijn geworden tegen antibiotica, is er weer volop interesse voor fagen. Faag is de verkorting van bacteriofaag. Bacteriofagen zijn virussen die specifieke bacteriën aantasten en meestal ook vernietigen. Fagen werden zo'n honderd jaar geleden al ontdekt, maar raakten in de vergetelheid door de opkomst van de antibiotica. In België onderzoekt de Federale Overheidsdienst Defensie nu of er een faagtherapiecentrum kan worden opgericht in het brandwondencentrum van Neder-Over-Heembeek. Faag komt van het Griekse phagein, dat 'eten' betekent.

17 juni 2013

Façadisme is een renovatietechniek waarbij alleen de voorgevel van een oud gebouw wordt behouden. Alles wat zich achter de buitenmuur bevindt, wordt gesloopt en vervangen door een nieuwe constructie. Volgens Stefaan Huysentruyt van de Financieel Economische Tijd speelt er in de Antwerpse politiek een omgekeerd façadisme. Na de verkiezingen in 2000 werd de politieke voorgevel afgebroken en kreeg Antwerpen een volledig nieuwe bestuurscoalitie. Achteraf blijkt echter dat de sleutelposities in handen zijn gebleven van een harde kern van oudgedienden.

Factie is een kunstuiting die het documentaire en het fictionele genre vermengt. Het Engelse woord faction ('fact' en 'fiction') werd voor het eerst gebruikt in de Amerikaanse literatuur van de jaren zestig en komt ook in het Nederlands al lang voor. Ondertussen is ook het woord factie in die betekenis gebruikelijk geworden. Factietheater bijvoorbeeld gaat over een waargebeurd verhaal of over het leven van een bestaande persoon, aangevuld met enkele verzonnen elementen. Naast factietheater bestaan er ook factiefilms, factieromans en factiegedichten.

De vijftigste verjaardag van Expo 58 wordt feestelijk gevierd met tentoonstellingen, evenementen, publicaties en huldigingen. De fairhostesses van toen kregen vorige week het ereburgerschap van de stad Brussel. Zij waren de mooie, welopgevoede gastvrouwen die de bezoekers van de wereldtentoonstelling wegwijs maakten en hen door de verschillende paviljoenen leidden. De combinatie van (world) fair ('wereldtentoonstelling') en hostess leverde fairhostess op, een leuke woordspeling op airhostess.

21 april 2008

Bevoegdheden die naar de gewesten en gemeenschappen overgeheveld zijn, maar nog door de federale staat gefinancierd worden, werden tot nu toe usurperende bevoegdheden genoemd. Bijna niemand wist waarvoor die term stond: usurperen betekent volgens het woordenboek 'onrechtmatig in bezit nemen, zich aanmatigen'. Luisteraars van het radioprogramma Peeters & Pichal hebben Vlaams minister-president Kris Peeters geholpen om een nieuwe benaming te vinden. De minister-president heeft gekozen voor de term fantoombevoegdheden: bevoegdheden die je hebt maar die er niet echt zijn, te vergelijken met fantoompijn.

27 februari 2012

In de pers werd enkele keren de aanduiding fantoomschrijver gebruikt voor Marek van der Jagt. Van bij de publicatie van zijn debuut Geschiedenis van mijn kaalheid in 2000 hing er een waas van mysterie rond de identiteit van deze schrijver. Dat Marek van der Jagt een pseudoniem is van de Nederlandse auteur Arnon Grunberg, werd al lang vermoed. Tijdens het pinksterweekend werd dat vermoeden door de uitgever van Van der Jagt bevestigd. Een door Italiaanse wiskundigen uitgevoerde computeranalyse had eerder al aangetoond dat het debuut van Van der Jagt 'zonder enige twijfel' de vingerafdruk van Grunberg draagt. Het woord fantoomschrijver verwijst naar de term ghostwriter en naar Fantoompijn, de titel van een eerdere roman van Grunberg.

27 mei 2002

In de luchtvaart is een ferryvlucht of ferry flight een vlucht zonder passagiers, waarbij het vliegtuig gewoonlijk naar zijn thuisbasis gevlogen wordt, of naar een luchthaven waar het naartoe moet voor technisch onderhoud. Toen het Belgische luchtruim vorige week gesloten werd vanwege de aswolk uit de IJslandse vulkaan Eyjafjallajökull, mochten luchtvaartmaatschappijen nog een aantal ferryvluchten inzetten op lage hoogte. Zo kregen ze de kans om hun toestellen te onderhouden en te hergroeperen.

26 april 2010

Veel weggebruikers kennen het verschil niet tussen een fietspad en een fietssuggestiestrook. Een fietssuggestiestrook is een doorlopende gekleurde strook aan de rand van de weg. Zo'n strook is geen volwaardig fietspad: automobilisten mogen erover rijden, erop parkeren en ze hoeven de fietsers die erop rijden geen voorrang te verlenen. Omdat er visuele verwarring mogelijk is met een volwaardig fietspad, willen de Fietsersbond en de mobiliteitsclub VAB de fietssuggestiestroken vervangen door pictogrammen die op de weg geschilderd zijn.

12 november 2007

In Gent gaat een proefproject met fietstrommels van start. Een fietstrommel is een overdekte, afsluitbare stalling voor een vijftal fietsen. De stalling heeft de vorm van een broodtrommel en is bedoeld voor mensen die thuis geen plaats hebben om een fiets te stallen. In verschillende Nederlandse steden maken fietstrommels al langer deel uit van het straatbeeld. In België heeft Brussel al enkele fietstrommels uitgetest. Andere benamingen voor fietstrommel zijn fietshangar, fietsbox en fietskluis.

16 november 2010

Bij een achtervolging kan de politie in het uiterste geval een filefuik opzetten. Ze creëert dan een file die de crimineel dwingt te stoppen als hij de stilstaande auto's voor zich ziet opdoemen. De methode is niet zonder gevaar en daarom omstreden: vorig jaar kwam in Nederland een onschuldige automobilist om het leven toen een benzinedief op de file inreed.

1 oktober 2012

In de Senaat is vorige week ijverig gefilibusterd: in een poging om de stemming over het gemeentelijk stemrecht voor migranten uit te stellen, stelden de tegenstanders zo veel mogelijk irrelevante vragen en hielden ze langdurige toespraken over onderwerpen als de economische toestand in Thailand. Filibusteren komt van het Engelse filibuster, dat dan weer – via het Spaans en het Frans – teruggaat op het Nederlandse woord vrijbuiter.

17 november 2003

Een filterblokkade is een wegversperring die zo is opgesteld dat personenauto's er toch nog druppelsgewijs doorheen kunnen. Meestal gaat het om grootscheepse stakingsacties van vrachtwagenchauffeurs. Door een filterblokkade willen ze eventuele werklustige truckers de doorgang versperren.

23 juni 2008

Een finissage is een feestelijke afsluiting van een tentoonstelling. Het is de pendant van het bekendere woord vernissage, de feestelijke opening op de dag voor de eigenlijke tentoonstelling. Net als vernissage is finissage ontleend aan het Frans, waarin het oorspronkelijk 'afwerking' betekent. Finissage is in het Nederlands een frequent gebruikt woord, maar het is nog niet in de naslagwerken opgenomen.

16 april 2007

Fitna (meervoud fitan) is een begrip uit de Koran. Het is een van oorsprong Arabisch woord met als grondbetekenis 'beproeving'. Afhankelijk van de context komt het onder andere in de volgende betekenissen voor: 'burgeroorlog', 'godsdienstige dissidentie', 'desintegratie', 'destabilisatie van de maatschappij', 'periode van politieke chaos en onzekerheid', 'verleiding'. Tegenwoordig wordt fitna in de media gebruikt om de onenigheid binnen de moslimgemeenschap aan te duiden, die onder andere wordt veroorzaakt door recente gewelddaden, zoals de ontvoeringen in Irak.

17 mei 2005

Onze economie is toe aan een modernisering. Dat staat in een rapport over de Vlaamse economie. Het poldermodel, dat toegespitst is op concurrentie door lage prijzen, heeft volgens het rapport zijn langste tijd gehad en moet plaats ruimen voor het fjordenmodel, dat gericht is op innovatie, nieuwe technologieën en kenniseconomie. Het fjordenmodel verwijst naar de economie in Finland, die sterk groeide dankzij de innovaties in de telecommunicatiesector. Soms wordt het fjordenmodel ook het Finlandmodel genoemd.

13 oktober 2003

Een woord dat politici tegenwoordig graag in de mond nemen, is flexicurity. Het is een samensmelting van de Engelse woorden flexibility ('flexibiliteit') en security ('zekerheid'). Het slaat op de combinatie van flexibele arbeidsregels met een hoge sociale bescherming. Als voorbeeld wordt vaak Denemarken genoemd. Daar zijn de aanwervings- en ontslagvoorwaarden erg beperkt, maar worden tegelijkertijd werkzoekenden actief begeleid om snel een nieuwe baan te vinden. De Europese Commissie heeft aan een groep experts de opdracht gegeven om tegen begin juni het begrip flexicurity precies te omschrijven. In het Nederlands wordt ook weleens flexizekerheid gebruikt.

Flexitariërs zijn mensen die overwegend vegetarisch eten, maar af en toe ook een stukje vlees lusten. Het gaat niet alleen om flexibele vegetariërs, maar ook om een groeiende groep vleeseters die trek heeft in organische producten en een gezonde voeding met veel groenten. Het woord flexitariër komt overgewaaid uit de Verenigde Staten. De American Dialect Society heeft in 2003 flexitarian gekozen als 'most useful word'.

29 maart 2004

Na de flitspaal is er nu ook de flitsbak om snelheidsovertreders te vatten. Deze anonieme bak op wieltjes ziet eruit als een afvalcontainer en is daardoor behoorlijk onopvallend. Hij zal worden geplaatst langs autosnelwegen en gewestwegen. De flitsbak is heel praktisch: hij is gemakkelijker op te stellen dan de traditionele radar en heeft veel minder plaats nodig dan een flitsauto.

7 april 2008

Een snelgroeiende trend in Amerikaanse en Europese steden is de flashmob of flitsmenigte. Deelnemers aan zo'n evenement spreken per e-mail af om op een bepaalde plaats gedurende een tiental minuten deel te nemen aan een volledig zinloze en wat absurde activiteit en daarna plots weer te verdwijnen. De eerste flitsmenigte kwam samen op 3 juni in New York. Daarna volgden onder andere Boston, San Francisco, Rome, Berlijn en Londen. Vorige zaterdag zijn voor het eerst Belgische steden aan de beurt geweest.

11 augustus 2003

Een flitsoverstroming is een overstroming die veroorzaakt wordt door een extreme hoeveelheid regen in korte tijd. Het woord is een vertaling van het Engelse flash flooding. De Britse weersvoorspellers doen hun best om de verschillende soorten regen van de voorbije weken in de juiste woorden te vatten. Het gaat van slight drizzle (lichte motregen) over sharp showers (krachtige buien) tot torrential en monsoonal rains (zeer zware stortregens).

Sommige snelheidsduivels hebben een driest trucje om buiten het flitsbereik van een flitspaal te blijven. Ter hoogte van de flitspaal gaan ze met hoge snelheid even spookrijden op de rijstrook van de tegenliggers. Het Agentschap Wegen en Verkeer gaat de flitspaalspookrijders nu aanpakken door de flitspalen anders af te stellen. Betrapte flitspaalspookrijders zullen een dubbele boete krijgen: eentje voor de snelheidsovertreding en eentje voor spookrijden.

28 november 2011

In Nederland kan een huwelijk via een snelle en eenvoudige procedure worden ontbonden: het volstaat om het huwelijk bij de burgerlijke stand te laten omzetten in een geregistreerd partnerschap, om het vervolgens zonder rechterlijke tussenkomst snel te laten ontbinden. De flitsscheiding is populair, maar wordt nu afgeschaft. In heel wat Europese landen werd de procedure niet erkend, met als gevolg dat iemand die na een flitsscheiding in een van die landen hertrouwt, zich aan bigamie schuldig maakt.

14 maart 2005

Bewoners van gehorige huizen en van huizen met hoge, galmende kamers zullen blij zijn met fluisterbehang. Zulk behang is gemaakt van bamboevezels en vilt, materialen die geluiden absorberen en klankweerkaatsing doen afnemen. Het woord fluisterbehang is vergelijkbaar met het woord fluisterasfalt, dat gebruikt wordt voor geluiddempend asfalt.

19 oktober 2009

In de zes weken voor het officiële begin van de koopjesperiode mogen Belgische handelaars hun kortingen wettelijk al toekennen, maar ze mogen ze nog niet afficheren. Sommige winkeliers nodigen hun goede klanten in die periode per brief uit en belonen hen aan de kassa met flinke kortingen. Voor die officieuze uitverkoop wordt het woord fluisterkoopjes gebruikt.

4 januari 2005

Het flynneffect is het verschijnsel dat recentere generaties beter scoren op IQ-tests dan de vorige generaties. Mogelijke verklaringen zijn een stijging van het opleidingsniveau, betere voeding en gezondheidszorg, technologische vooruitgang en een daling van de gezinsgrootte. Het effect is genoemd naar de Nieuw-Zeelandse psycholoog James Flynn. Volgens een recent onderzoek van diezelfde Flynn hebben vrouwen in de westerse wereld op dit moment een hoger IQ dan mannen, terwijl het zo'n honderd jaar geleden omgekeerd was.

30 juli 2012

In Zuid-Azië, West-Azië en China is selectieve foeticide een groeiende praktijk. Vrouwelijke foetussen worden er vaak weggenomen, omdat meisjes na hun huwelijk bij de familie van de echtgenoot horen en daarom door de eigen familie als een last worden beschouwd. Foeticide is een minder neutraal woord dan abortus. Het gaat terug op de Latijnse woorden foetus ('onvoldragen menselijke of dierlijke vrucht') en caedere ('doden'). Vergelijkbare woorden zijn: genocide ('volkerenmoord'), infanticide ('het doden van pasgeboren kinderen').

25 juni 2007

Uit een wetenschappelijk onderzoek blijkt dat de darmcellen na een maaltijd het verzadigingshormoon PYY3-36 in het bloed brengen. Door dat hormoon hebben we niet meteen zin in een volgende maaltijd als we net hebben gegeten.

Vrijwilligers kregen het verzadigingshormoon ingespoten waardoor ze het gevoel hadden dat ze al een volledige maaltijd hadden verorberd. De hersenen werden op die manier gefopt. Of het hormoon als eetlustremmer kan worden gebruikt, is nog niet zeker omdat de neveneffecten nog niet onderzocht zijn.

19 augustus 2002

Een fotomobieltje is een gsm met een fototoestel erin. Omdat de verkoop van mobiele telefoons het niet meer zo goed doet, proberen de producenten de gsm's aantrekkelijker te maken met allerlei technische hoogstandjes. Als u de trotse bezitter bent van een fotomobieltje, kunt u met uw gsm niet alleen bellen, sms'en en surfen op het internet, maar ook foto's nemen.

18 november 2002

In de Verenigde Staten wordt al enkele jaren op grote schaal schaliegas ontgonnen uit kleisteen. De techniek die daarvoor gebruikt wordt, is fracking of hydraulisch fractureren: het harde gesteente wordt gebroken door onder hoge druk een mengsel van water, zand en chemicaliën in boorgaten te injecteren. Op die manier kan het gas ontsnappen. Ook in Europa willen energiebedrijven schaliegas ontginnen. De techniek van fracking is omstreden omdat de gebruikte chemicaliën het grond- en drinkwater zouden kunnen vervuilen.

25 februari 2013

Françafrique verwijst naar de bijzondere relatie die Frankrijk met zijn oude Afrikaanse kolonies heeft. Oorspronkelijk werd het woord in positieve zin gebruikt, maar tegenwoordig verwijst het vooral naar het schimmige neokoloniale netwerk waarin Franse en Afrikaanse zaken- en privébelangen worden behartigd. Door die negatieve connotatie zien sommigen er de woordspeling France à fric in: fric is informeel Frans voor 'centen, poen'. President Hollande heeft aangekondigd dat hij de Françafrique-traditie achter zich wil laten, maar de recente Franse interventie in Mali bewijst volgens sommigen dat zoiets gemakkelijker gezegd is dan gedaan.

21 januari 2013

Op 17 februari brak België het wereldrecord regeringsvorming. Om dat record van 249 dagen te 'vieren', organiseerden enkele studenten een frietrevolutie, met de friet als uitverkoren Belgisch symbool. In de studentensteden Gent, Antwerpen, Luik, Leuven, Louvain-la-Neuve en Brussel werden allerlei festiviteiten georganiseerd, zoals flitsmenigtes, dj-sets en stripteaseacts. Er werden ook gratis frieten uitgedeeld. Met de frietrevolutie wilden de initiatiefnemers op ludieke wijze duidelijk maken dat ze de politieke impasse beu zijn en dat ze België willen samenhouden.

21 februari 2011